عروسک؛ پدیده‌ای از دیروز تا امروز

عروسک؛ پدیده‌ای از دیروز تا امروز

مهرخانه/ چنین گفته می‌شود که اصنام و اشیاء مورد پرستش که معمولاً دارای شکل و چهره بوده‌اند، بعد از از دست دادن جایگاه و معنای خود نزد پیروان آیین‌ها، تبدیل به بازیچه‌ای برای کودکان شدند؛ اگرچه در صحت این فرضیه تردید وجود دارد، اما حقیقت این است که تاریخچه عروسک‌ها به پیش از سیستم ثبت تاریخی بازمی‌گردد و نشانه‌هایی از مصرف آن در مصر و یونان باستان برجای مانده است.

امروزه، عروسک چیزی بیش از یک شیء برای سرگرمی کودکان است و مشاهده موزه‌های عروسک در کشورهای مختلف، نشان‌دهنده جنبه تاریخی و فرهنگی است که در عروسک‌ها جستجو می‌شود. عروسک در قرن بیستم به موضوع مورد علاقه مجموعه‌داران تبدیل شد و می‌توان گفت مبدأ گسترش عروسک‌های مدرن به‌معنای امروزی که همزمان اسباب‌بازی کودکان، مورد علاقه بزرگسالان، موضوع تجارت و تولید عمده، و دارای جنبه‌های زیباشناسانه باشد، از آلمان شروع شد.

عروسک‌هایی برای بزرگسالان
توجه گسترده به عروسک در قرن بیستم و تلاش برای هرچه واقعی‌ترساختن عروسک‌ها که شامل زیباترکردن آن‌ها نیز بود، منجر به علاقه بزرگسالان به این پدیده شد؛ به‌صورتی‌که افراد بسیاری با صرف هزینه‌های سنگین، اقدام به جمع‌آوری عروسک‌های مورد علاقه خود کرده و برخی از تولیدات در این عرصه، صرفاً برای مصرف‌کنندگان بزرگسال تولید می‌شود.

بیلد لیلی، عروسک آلمانی سال‌های میانی قرن بیستم که آن را پیش‌درآمدی برای باربی می‌شناسند، از روی یکی از شخصیت‌های کمیک‌استریپ‌های آلمانی ساخته شد و مصرف‌کننده آن مردانی بودند که در پی تغییرات فرهنگی شدید این قرن و توجه هرچه بیشتر به جذابیت‌های زنانه در قالب فانتزی بودند. حق تولید و طراحی لیلی در همین سال‌ها به کمپانی متل فروخته شد و باربی نام گرفت. در حال حاضر، عروسک‌های اولیه لیلی تنها در دست مجموعه‌دارانی است که آن را به قیمت هزاران دلار دست‌به‌دست می‌گردانند.

لیلی در مکان‌های تردد و سرگرمی مردان فروخته می‌شد. آریل لوی در کتاب «خوک‌های شووینیستی ماده» لیلی را عروسکی برای تمایلات جنسی نامید و بعدها، ایو انسلر نیز به این واقعیت در رابطه با این عروسک اشاره کرد. طبیعتاً والدین چنین عروسکی را مناسب کودکان خود نمی‌دانستند، اما تغییرات سریع، به‌خصوص در پی سود سرشار تولید اسباب‌بازی، عروسک را وارد چرخه‌ای از بازی فرهنگی کرد که در آن، باربی با طراحی ظریف‌تر و پوشش زنانه‌تر از لیلی، طی نیم‌قرن تبدیل به اسباب‌بازی کودکان شد.

به موازات تغییروتحول ناگهانی دررابطه با عروسک و تولید و مصرف آن، عروسک‌هایی درحال تولید و عرضه هستند که هرچه بیشتر بر جنبه‌های جنسیتی آن دست گذاشته و گونه‌ای تجارت فرهنگی به‌راه انداخته‌اند. تولیدات enchanted dolls که به‌عنوان هنر بازنمایی «انسان» در «موقعیت‌های مختلف» فرضی ساخته و با تزیینات و جواهرات مختلف برای استفاده در دکوراسیون عرضه می‌شوند، درحقیقت تنها شامل به‌تصویرکشیدن بدن زنانه در موقعیت‌های شدیداً جنسیت‌زده هستند.

همچنین، باید به توسعه پدیده sex toy اشاره کرد؛ محصولاتی که عمدتاً در کشور چین و برای برآوردن تمایلات جنسی مردان سفارش‌دهنده آن تولید می‌شوند. این تولیدات که عمدتاً در شکل عروسک‌های روبوتیک انسان‌نما ساخته می‌شوند، عامل پیش‌آمدن شرایط جدیدی از «روابط» هستند که در آن، فرد به‌جای برقراری ارتباط جنسی به‌عنوان یکی از گونه‌های اصلی رابطه انسانی، اقدام به برقراری چنین ارتباطی با یک روبات می‌کند. در یکی از این موارد که روزنامه آتلانتیک منتشر کرد، یک مرد هندی با تحمل هزینه چندهزار دلاری، اقدام به خرید دو عروسک و ازدواج نمادین با آن‌ها نمود.

عروسک به‌عنوان اسباب‌بازی کودکان
طبق نظریه یادگیری اجتماعی، انسان‌ها ازطریق مشاهده یاد می‌گیرند. این نظریه می‌گوید کودک رفتارها، هنجارها، و ارزش‌های اجتماعی را با مشاهده رفتار دیگران و تقلید از آن، درونی می‌کند. اهمیت عروسک در این فرآیند زمانی روشن می‌شود که بدانیم نتایج مشاهدات و آزمایش‌های آلبرت بوندورا در ۱۹۶۱ نشان داد کودک نه‌تنها از طریق دریافت تنبیه و تشویق خود ازسوی بزرگسالان، که ازطریق مشاهده تنبیه یا تشویق فرضی عروسک نیز می‌آموزد.

اهمیت بازی و وضعیت عروسک به‌عنوان اسباب‌بازی انحصاری دختربچه‌ها، باعث شده تا کمپانی‌های مختلفی برای جذب بازار کشورهای ثروتمند در کشورهای غربی تلاش کرده و در این مسیر دست به تولید انواع عروسک با ظاهرهای مختلف بزنند. تلاش وافر برای کسب سود هرچه بیشتر از عروسک، منجر به تبدیل کودکان به گروه هدف تولیدکنندگان شده است؛ به‌صورتی‌که گاهی به‌نظر می‌رسد این نیازهای کودکان نیست که کیفیت و ترکیب هر نسل از عروسک‌ها را تعیین می‌کند، بلکه طراحان شرکت‌ها و مدل‌پردازی‌های هر عروسک است که در جهت‌دهی به تمایلات و ساخت هویت کودکان نقش ایفا می‌کند.

این موضوع منجر به نگرانی فعالان فرهنگی کشورها، ازجمله فمینیست‌ها، درباب تأثیر تربیتی عروسک‌ها بر کودکان، به‌خصوص دختربچه‌ها شده است؛ اگرچه این عروسک‌ها مرزها را درنوردیده و در تمامی کشورها ذهن و روان کودک را به‌دنبال خود می‌کشند، اما در کشورهای ثروتمند که خانواده‌ها توان مالی بیشتری برای تأمین خواسته‌های کودکان خود دارند، این تأثیر هویداتر و طبعاً مخرب‌تر است.

این موضوع عامل آن شده است که شاهد رشد سالانه تولید عروسک و اسباب‌بازی باشیم؛ بدون آن‌که به جنبه‌های مخرب آن بر فرهنگ بومی کشورها، تربیت کودکان، و تأثیری که کارخانجات مربوطه در آلودگی هوا و تخریب محیط‌زیست به‌منظور تأمین مواد اولیه دارند، توجه کافی صورت گیرد. تولید اسباب‌بازی تنها در سال ۲۰۱۰، ۸۴ هزار و صدمیلیارد دلار بوده و سالانه چیزی بین ۱۰ تا ۲۰ درصد درآمد خانواده‌ها در کشورهای مختلف صرف خرید اسباب‌بازی و روان‌کردن سود سرشار به جیب تولیدکنندگان و صنعت تبلیغات می‌شود.

نتیجه این روند، چیزی نیست جز قراردادن افسار کنترل فرهنگی و هویتی جوامع در دست شرکت‌های تولیدکننده اسباب‌بازی که طبیعتاً فاقد دغدغه‌های فرهنگی هستند. نگاهی به سلطه باربی بر ۴۰ درصد از بازار اسباب‌بازی آمریکا، نشان می‌دهد انگیزه‌های صرف اقتصادی درحال کنترل فرهنگ نسل آتی کشورها هستند. این موضوع، زمانی که به گسترش نفوذ فرهنگ باربی در سایر کشورها بیاندیشیم، نگران‌کننده‌تر می‌شود.

روش‌ها و ضدروش‌ها
اگرچه با ذکر نام عروسک، این «باربی» است که ذهن را درگیر خود می‌کند، ولی باید گفت عروسک‌های بی‌شماری درحال ظهور برای تسخیر مصرف‌کنندگان هستند. اگرچه نمونه‌های موفق‌تر چنین عروسک‌هایی نیز همچون باربی در کشورهای غربی و با تمرکز بر نژاد سفید تولید می‌شوند، اما نگرانی کمتری را متوجه والدین و فعالان فرهنگی می‌کنند؛ چراکه از جنبه‌های جنسیتی که باربی شدیداً بازنمایی می‌کند فاصله دارند.

برخی از چنین تولیداتی، با آگاهی از چنین نیازی برای بازنمایی چهره و پوشش کودکانه، راه خود را آغاز کرده‌اند. مثلاً، Lammily عروسکی است که به پشتوانه حمایت مالی برخی والدین آمریکایی، توسط یک عروسک‌ساز طراحی و ساخته شد. این عروسک، چهره و ویژگی‌های یک کودک حقیقی را در نسبت اندام‌های مختلف بدن و پوشش خود، همچون کک‌ومک، لک روی لباس، خال، و چروک پیراهن دارد تا باآگاهی از ایده‌آل‌گرایی غیرمنطقی باربی در زیبایی و کمال، از تأثیر مخرب آن بر اعتمادبه‌نفس دختربچه‌ها نسبت به ظاهر خود، خودداری کرده باشد.

همچنین، می‌توان از Lottie نام برد که در آن دقت شده است تا سایز صحیح و منطقی بدن دختربچه‌ها بازسازی شده و از گنجاندن عوامل زنانه چون جواهرآلات و آرایش پرهیز شود. این عروسک موفق به دریافت ۲۱ جایزه بین‌المللی شده و توانسته است در ۳۰ کشور فروش داشته باشد.

نمونه تلاش‌های غیرآمریکایی در این زمینه، طراحی، تولید و تلاش برای تبلیغ «ملکه‌های آفریقا» و «پرنسس‌های نایجا» در نیجریه است. ملکه‌های آفریقا ایده یک پدر نیجریه‌ای است که در مقابل بحران هویتی دخترش مبنی بر زشت به‌نظر رسیدن و علاقه به همرنگ‌بودن با عروسک باربی‌اش، درصدد برآمد تا عروسکی با ویژگی‌های چهار نژاد مختلف نیجریه‌ای تولید کند.

این دو عروسک با تلفیق ویژگی‌های مختلف عروسک‌های موفق چون باربی و «دختر آمریکایی»، خود را در پوشش‌های زنان آفریقایی و همراه با لوازم جانبی چون کتابچه زندگینامه هر عروسک، موسیقی، و انیمشن عرضه می‌کنند. از دیگر نمونه‌ها می‌توان به Deeny Doll که عروسکی برای کودکان مسلمان انگلستان است اشاره کرد.

و درنهایت، باید از مادر معروف استرالیایی نام برد که زمانی که عروسک‌های دورانداخته‌شده را برای استفاده کودک خود بازسازی کرد، تصاویری که به‌طور اتفاقی در سایت‌های اجتماعی قرار داده بود توجه هزاران مادر از کشورهای مختلف اروپایی و آمریکایی را به‌خود جلب کرد؛ به‌گونه‌ای که عروسک‌های بازسازی‌شده او، اکنون به‌طور متوسط ۱۰۰ دلار (یعنی بیشتر از متوسط قیمت باربی) به‌فروش می‌رسند.

این نمونه که در آن، مادری استرالیایی تنها با زدودن آرایش صورت عروسک‌ها و بازسازی چهره‌ای کودکانه‌تر و واقعی‌تر از آن‌ها موفق به راه‌اندازی تجارتی خانگی اما پرسود شده است، نشان می‌دهد دوران باربی به‌سر آمده است و اینک والدین و متصدیان فرهنگی هستند که می‌باید بازار و پدیده عروسک را به‌دست گیرند.

نتیجه‌گیری
در سال ۱۹۸۵، پژوهشگری به نام هاپسون طی آزمایشی دریافت که دوسوم کودکان سیاه‌پوست آمریکایی، عروسک‌های سفید را ترجیح می‌دهند و سه‌چهارم آن‌ها معتقدند عروسک‌های سیاه‌پوست «بد» هستند. او دریافت که این رویکرد کودکان سیاه، نه به‌خاطر عدم اعتمادبه‌نفس اولیه آن‌ها به‌دلیل رنگ پوستشان، که انعکاسی از دیدگاه حاکم در اطراف، و ازجمله سیطره عروسک‌های سفیدپوست در بازار است.

در آزمایش بعدی در ۱۹۸۸، او یک متغیر به آزمایش قبلی خود افزود تا تغییر نتایج را مشاهده کند. این پژوهشگر عروسک سیاه‌پوست را در همراهی با واژه‌هایی چون «خوشگل»، «قشنگ»، «ناز»، و «باهوش» به کودکان داد. آن‌گاه، در پاسخ به سؤال او، هم کودکان سیاه‌پوست و هم کودکان سفیدپوست، بیشتر از قبل به عروسک سیاه تمایل نشان دادند.

عروسک، پدیده‌ای است که با شتاب فراوان درحال ایجاد تأثیر بر هویت‌های فردی و ملی است. یکی از نشانه‌های توسعه جایگاه و اهمیت عروسک‌ها، تنوع در تعداد و نوع آن‌هاست. برخی از این عروسک‌ها ویژگی‌های سنتی عروسک را حفظ کرده‌اند و فقط از طراحی و ساخت دقیق‌تری برخوردار شده‌اند، اما برخی دیگر، باهدف ایجاد تأثیر بر ذهنیت‌های سنتی و ارائه ذهنیت‌های جدید تولید و روانه بازار می‌گردند.

عمده جنبه‌های مخرب عروسک‌های نوع دوم، در بازنمایی جنسی عروسک از طریق ایجاد اندام، پوشش و حالات ویژه، و برخی دیگر ازطریق گنجاندن ویژگی‌های غیرمعمول، همچون تبلیغ متفاوت و منحصربه‌فردبودن، ولو ازطریق «زشت» بودن است که در عروسک‌های دیو و پری مثل Ugly Dolls مورد تبلیغ قرار می‌گیرد.

درمقابل، و درنتیجه مشاهدات هاپسون، تجربیات کشورهای مختلف، و کاهش فروش سال‌های اخیر باربی، به‌نظر می‌رسد تلاش‌های معکوس درجهت خنثی‌کردن تأثیر و جاذبه عروسک‌های جنسیت‌زده‌ای چون باربی که با ارائه شرایط و ظاهر غیرواقع‌گرایانه، همچون اندام نازک و دست‌نیافتنی، اندام زنانه‌ای که برای کودک غیرضروری و بلکه مضر به‌نظر می‌رسد، همراه انبوهی از ابزار و امکانات چون اتومبیل، مبلمان، جواهرآلات، و انواع لباس که تنها ذهنیت مصرف‌گرایی را به‌عنوان سبک زندگی استاندارد به کودک منتقل می‌کند، بازگرداندن کودکان به دنیای ساده و معصومانه خود ازطریق تولید عروسک‌های واقع‌گرا و متعادل، می‌تواند امید به موفقیت داشته باشد.

بااین‌حال، چنین تلاشی به‌دلیل ضرورت زدودن تأثیر فعلی ازسوی رقبای قدیمی‌تر، نیاز به بازسازی هویتی و فرهنگی ازطریق گنجاندن مؤلفه‌های فرهنگی و هویتی بومی درکنار توجه به نیازهای روز کودکان همچون شادی، زکاوت، و خیال‌پردازی، خواهد داشت.



[ منبع این خبر سایت ماچو می باشد، برای مشاهده متن اصلی خبر می توانید روی این قسمت کلیک کنید ]

برای نمایش تمام اخبار مرتبط با عنوان «عروسک؛ پدیده‌ای از دیروز تا امروز» اینجا کلیک کنید. شفاف سازی:
خبر فوق در سایت ماچو منتشر شده و صرفا در این سایت بازنشر شده است. چنانچه به خبر فوق اعتراض دارید برای حذف آن روی این قسمت کلیک کنید.

نکته: با توجه به جمع آوری خودکار مطالب از سطح وب در صورت مشاهده هرگونه تخلف و یا اخبار غیر مجاز و یا اعتراض به انتشار مطالب سایت ها با ایمیل khabargroup.info@gmail.com در تماس باشید

تبلیغات





جدیدترین اخبار منتشر شده

تبلیغات