نگاهی به عملکرد زنان روزنامه نگار عصر مشروطه

نگاهی به عملکرد زنان روزنامه نگار عصر مشروطه

بازتاب امروز/ «البته بین زن و مرد از نظر عقل و شعور تفاوت وجود ندارد اما با این حال، نوعى آموزش محدود براى زن ها کافى است [ضمن آنکه] آموزش زنان باید محدود به کودک آورى و کودک پرورى و خانه دارى و حراست از شرف و اطلاعات دیگرى که به اخلاق و معیشت خانواده مربوط مى شود، باشد. مشارکت در سیاست و امور حکومت ویژه مردان است و در حال حاضر زنان نمى توانند به آن مبادرت ورزند.» شیخ فضل الله نورى نیز فتوا داده بود: «تاسیس مدارس دختران مخالف با شرع اسلام است.»

تاثیر انقلاب مشروطه بر جامعه زنان ایران در کمتر از چهار سال پس از فرمان مشروطیت (۱۴ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدى) علنى شد؛ نشریات زنان انتشار یافت، مدارس ملى دختران تاسیس شده و فعالیت هاى سازمان یافته سیاسى _ اجتماعى زنان دیگر نه پنهانى و در خفا، که بروزى آشکار یافت.
زنان مبارز دوران مشروطه، بى آنکه خود قصد کرده باشند، در همراهى با مردان مبارز در راهى گام زدند که بعد ها فعالیت هاى آنان تا حد یک «جنبش اجتماعى» تعریف شد و به عنوان نخستین جرقه هاى جنبش زنان در تاریخ ایران مورد ارزیابى جامعه شناسان معاصر قرار گرفت. چنان که ویلیام مورگان شوستر، مستشار آمریکایى وقت، در ایران در همان زمان نیز در بازگویى خاطراتش نوشت: «زنان ایران از سنه ۱۹۰۷ [میلادى _ یک سال پس از صدور فرمان مشروطه] تا حد یک جنبش بسیار ترقى کرده بودند...
اگر چه از حزب به شمار نیامده و ترقى آنان ذاتى و اصلى نبود ولى با این حال از ترقى یافتگان عالم محسوب مى شدند... آن اقدامات زنان خیالات مندرسه قرن ها را خراب و فاسد کرد ... آن زنان براى زنده نگه داشتن روح آزادى، کوشش بسیار مى کردند در حالى که تحت دو قسم فشار و مظالم بودند، یکى پولتیکى و دیگرى تمدنى و معاشرتى»

اگر تا پیش از مشروطه، اخبار و گزارش فعالیت هاى زنان به مدد نشریات «حبل المتین»، «ایران نو»، «نداى وطن» و «مساوات» انتشار مى یافت، تنها چهار سال پس از فرمان مشروطه، زنان خود عرصه مطبوعاتى را به دست گرفتند و با نخستین نشریه تخصصى زنان، آگاه سازى زنان و مردان را از طریق رسانه هاى مکتوب آغاز کردند از همین انقلاب مشروطه بود که نخستین نشریه زنان در تاریخ ایران با نام «دانش» و به مدیرمسئولى خانم کحالى جدیدالاسلام همدانى در هشت صفحه قطع وزیرى و چاپ سربى انتشار یافت. نخستین گروه زنان روزنامه نگار ایران در اقدامى که نمایندگان مجلس شوراى ملى را نیز به تعجب و حیرت نشاند، جسورانه چهارمین شماره هفته نامه دانش را با قیمت یک عباسى (۴ شاهى) در تهران توزیع کردند.
آنها براى فرار از فشار هاى حکومتى در نخستین سرمقاله خود نوشتند: «روزنامه اى است مفید به حال دختران و نسوان و به کلى از پولتیک و سیاست مملکتى سخن نمى راند.» اما به نیکى بر تاثیر آموزش هاى فرهنگى _ اجتماعى خود در ارتقاى فرهنگ مردان و نوع نگاه به نقش هاى متفاوت زنان که تا آن زمان تنها در چهاردیوارى خانه و زیر نقاب پوش ها خلاصه شده بود، آگاه بودند.

زنان «دانش»، مردان را با صراحت به سوى مشارکتى نامرسوم سوق دادند و در نخستین شماره اینگونه تکلیف کردند: «بر آقایان محترم فرض است که این جریده را هر هفته براى خانم هایى که سواد ندارند، بخوانند تا آنها نیز از این فیض محروم نمانند بلکه همین معنى سبب شود که تحصیل سواد نیز بفرمایند.» «دانش» یک سال بیشتر عمر نکرد و سى امین شماره آن به دلیل فشار هاى سیاسى و اقتصادى تعطیل شد. اما فعالیت انجمن هاى زنان، جلسات هفتگى آنان و پخش بیانیه ها و ارسال نامه هاى انتقادى مستقیم به مجلس، به خاموشى گراییدن جنبش زنان را در نبود تنها نشریه زنان زایل نکرد.
در فاصله دو ساله تعطیلى «دانش» تا انتشار «شکوفه» دومین نشریه زنان انجمن هاى زنان خصوصاً «انجمن مخدرات وطن» که فعال ترین و زبانزد ترین انجمن زنان دوران مشروطه بود، بار آگاه سازى زنان جامعه از یک سو و همراهى با مبارزان مشروطه از سوى دیگر را به دوش کشیدند. هر چند فعالیت انجمن هاى زنان بیشتر بر محور هاى سیاسى _ اقتصادى متمرکز بود؛ تحریم کالا هاى خارجى، تشکیل بانک ملى، نظارت بر مجلس و تدوین قانون اساسى را پیگیرى مى کردند، اما در کنار فرهنگ سازى زنان روزنامه نگار توانستند تعداد مدارس دخترانه را تا سال ۱۲۸۹ خورشیدى به ۵۰ مدرسه برسانند.
این در حالى بود که چهار سال پیش از توشیح فرمان مشروطیت توسط مظفر الدین شاه، مجلس تقاضاى مکتوب زنى از فعالان سیاسى را بررسى کرد که خواستار حمایت رسمى مجلس از آموزش زنان و مشارکت اجتماعى ایشان شده اما در پاسخ به وى نوشته بود: «البته بین زن و مرد از نظر عقل و شعور تفاوت وجود ندارد اما با این حال، نوعى آموزش محدود براى زن ها کافى است [ضمن آنکه] آموزش زنان باید محدود به کودک آورى و کودک پرورى و خانه دارى و حراست از شرف و اطلاعات دیگرى که به اخلاق و معیشت خانواده مربوط مى شود، باشد. مشارکت در سیاست و امور حکومت ویژه مردان است و در حال حاضر زنان نمى توانند به آن مبادرت ورزند.» شیخ فضل الله نورى نیز فتوا داده بود: «تاسیس مدارس دختران مخالف با شرع اسلام است.»

اما جوانه هاى نهضت آزادى زنان در همان آغاز جنبش مشروطه شکفته بود، به طورى که پس از اعلان مشروطه، نه تنها در تهران که در پاره اى شهرستان ها از جمله اصفهان، رشت، مشهد و شیراز نیز مدرسه ملى دختران تشکیل شد. در حالى که تا پیش از مشروطه تنها مدارس دخترانه با مدیریت معلمان آمریکایى دایر بود. زنان مبارز توانستند در سایه مشروطه قدیمى ترین مدرسه دخترانه تاریخ ایران را با نام «ناموس» در خیابان شاهپور تاسیس کنند و سپس مدارس «صدریه»، «تربیت نبات» و «عصمتیه» را راه اندازى کنند.
پیگیرى تاسیس مدارس دخترانه از سوى زنان تا جایى پیش رفت که سال ۱۲۹۲ خورشیدى یعنى هفت سال پس از انقلاب مشروطه دو هزار و ۵۰۰ دانش آموز دختر در ۶۳ مدرسه، تنها در تهران مشغول به تحصیل بودند؛ پروژه اى که تصورش بدون مشروطه و تا پیش از مشروطه در ذهن ها نمى گنجید.و این گسترش تحصیل دختران را نشریات زنان گزارش مى دادند و بر تقویت و اصلاح افکار عمومى براى همراهى با این نهضت فرهنگى _ آموزشى تاکید مى کردند.

• دومین نشریه زنان
نشریه «شکوفه» که دومین نشریه زنان ایران است در هر شماره گزارشى از وضعیت مدارس دختران و فراخوان براى کمک روشنفکران به تحصیل دختران و زنان را منتشر مى کرد.دو هفته نامه «شکوفه» از سال ۱۲۹۲ خورشیدى با صاحب امتیازى مریم عمید سنایى مزین السلطنه، موسس و مدیر مدرسه زینبیه منتشر شد. مریم عمید سنایى خود موسس نخستین تشکل سیاسى زنان بود که در ردیف نخست منتقدان مجلس اول شوراى ملى جاى گرفته بود. نقد فعالیت مشروطه خواهان و مبارزه با استبداد طلبان در کنار طرفدارى از تهیدستان و دست زدن به نوعى سوسیالیستى مآبى، مشى اصلى این انجمن محسوب مى شد.
«شکوفه» نشریه اى در چهار صفحه با چاپ سنگى بود. این دوهفته نامه که با اشتراک یک ساله پنج قران توزیع مى شد ، نخستین نشریه اى به شمار رفت که در نقد اوضاع نابسامان اجتماعى _ سیاسى از کاریکاتور در صفحه آخر خود کمک گرفت. در نخستین سرمقاله خود نوشته است: «روزنامه اى است اخلاقى _ ادبى، حفظ الصحه اطفال، خانه دارى، بچه دارى، مسلک مستقیمش تربیت دوشیزگان و تصفیه اخلاقى زنان راجع به مدارس نسوان، فعلاً ماهى دو نمره طبع مى شود.»
مریم عمید سنایى در عین حال که تحصیل دختران، بهداشت بلدیه و شهردارى را در نشریه اش پیگیرى مى کرد و بر مردان ایران خرده مى گرفت که «... رویه زن دارى و فلسفه پولتیک و مد معاشرت و رفتار با عیال خود را نمى دانند.» از رعایت قوانین مذهبى، خصوصاً حجاب زنان طرفدارى مى کرد. شکوفه عمرى شش ساله داشت و با مرگ مدیرمسئول به تعطیلى همیشگى نشست.فعالیت زنان مبارز براى همراهى مشروطه خواهان و اصلاح طلبان در قالب تشکل هاى سازمان یافته، از همان آغاز به عنوان یکى از عوامل موثر در شکل گیرى انقلاب مشروطه ارزیابى شد و در عین حال بناى برخورد محافظه کاران با تشکل هاى زنان از ابتدا بر امحا و پراکنش اعضاى سازمان هاى سرى زنان گذاشته شد. محافظه کاران به وضوح افزایش قدرت زنان در عرصه هاى سیاسى را مى دیدند که چگونه تنها به فاصله ۱۴ ماه از انقلاب بر فراموشى مردان مجلس خرده مى گرفتند و خود پروژه تکمیل قانون اساسى را آغاز کردند.

اعضاى «اتحادیه غیبى نسوان» در نامه اى صریح به مجلس کم کارى مردان را مورد نقد قرار دادند و مجلس براى پیگیرى اهداف اصلى مشروطه ضمن تقاضاى استعفاى نمایندگان و طرح این پرسش که «چرا مجلس براى ملت کارى نمى کند؟» خواستار شدند: ۴۰ روز امور کشور را به زنان بسپارید. در این فرصت نمایندگان و وزیران جدید برگزیده شوند و ضمن تدوین برنامه اى جدى کشور از نو سازمان پذیرد و با ایجاد یک رفاه اجتماعى، گرسنگان تغذیه شوند و خودکامگى ریشه کن شود.
این زنان در اثبات جدیت نقد خود راهکار هاى پیشنهادى را نیز مطرح کردند: « ما به تدوین قانون خواهیم پرداخت، کار پلیس را هماهنگ خواهیم کرد، به تعیین استانداران و فرمانداران همت خواهیم گمارد، قواعد و مقررات مشخصى به ایالات خواهیم فرستاد، و ظلم و خودکامگى و بى رحمى را از عرصه زندگى مدنى برخواهیم افکند، ما به انبار هاى غلات ثروتمندان یورش خواهیم برد، براى توزیع نان، سازمانى مناسب تشکیل خواهیم داد، حق مردم را از وزیران خواهیم گرفت، بانک ملى تاسیس خواهیم کرد، قواى عثمانى را پس خواهیم راند، زنان زارع قوچانى را به خانه هایشان بازخواهیم گرداند، به تمشیت امور شهرى همت خواهیم گمارد، آب شرب تمیز در اختیار مردم خواهیم گذارد، کوچه ها و خیابان ها را پاکیزه خواهیم کرد، براى امور شهر سازمانى شهرى تدارک خواهیم دید و آن گاه خود کنار خواهیم رفت تا دیگران بیایند و اصلاحات دیگرى را انجام دهند.»
مجلس پس از مشروطه دریافت کننده نقد و نامه هاى مستقیم زنان بود و مبارزه زنان با حکومت تا حدى ملموس شد که یکى از نمایندگان مجلس بلیت «اتحادیه غیبى نسوان» را که براى میهمانى و جمع آورى کمک هاى مالى زنان توزیع شده بود، در جلسه علنى مجلس نشان داد و با ایراد بر گسترش فعالیت انجمن زنان از دیگر نمایندگان پرسید «آیا تشکیل این انجمن ها منطبق با شرع است؟» تنها تقى زاده، از نمایندگان اصلاح طلب مجلس صراحتاً در دفاع از فعالیت هاى سیاسى زنان فریاد زد: «هیچ منع دینى علیه فعالیت انجمن هاى زنان وجود ندارد.» بحث نمایندگان دو طیف نخستین مجلس در مورد انجمن هاى زنان تا حدى بالا گرفت که امام جمعه وقت براى ختم مجادلات مجلس در مورد زنان در خطبه خود اعلام کرد: «طبق شرع زنان مى توانند به تشکیل چنین سازمان هایى دست زنند.» و از مجلسیان خواست که سخن در این باره را ادامه ندهند.

تحرکات انجمن هاى زنان در نقد دولت و مجلس ادامه یافت و به خاموشى نگرایید. در حالى که تاثیر این تحرکات بر هیچ رجل سیاسى پوشیده نبود. مورگان شوستر در خاطراتش به صراحت از تاثیر اقدامات آنان و نگرش دولت و حکومت نسبت به زنان چنین یاد مى کند: «در طهران معروف بود که هر وقت زنان برخلاف کابینه یا دولت، بلوا و شورش مى کنند، حالت کابینه و دولت بسیار خطرناک و سخت خواهد شد.»
او از زنان عضو انجمن هاى نیمه سرى یاد مى کند که همگى زیر چادر هاى خود تپانچه حمل مى کردند و در همراهى و حمایت مشروطه خواهان مقابل مجلس تجمع کردند: «... مادران و زوجات و دختران محجوب ایرانى، طپانچه هاى خود را براى تهدید نمایش داده و نقاب ها را پاره کرده و دور انداخته و اراده و عزم آخرى خود را اظهار و اعتراف کردند که اگر وکلاى مجلس در انجام فرایض خود و محافظت و برقرار داشتن شرف ملت ایران تردید نمایند، مردان و فرزندان و خودمان را کشته و اجسادمان را همین جا مى اندازیم.» و از چنین دلاورى اى است که مستشار بیگانه نیز بر شجاعت آنان اعتراف مى کند، «عزت زنان نقاب پوش ایران پاینده باد.»

• تلاش براى کسب حق راى
زنان مشروطه خواه در هر اعتصاب و تجمعى مردان را همراهى کردند. حتى در اعتصاب هاى علماى دینى در حرم شاه عبدالعظیم (سال ۱۲۸۴ خورشیدى) دور مردان مانع انسانى ساختند و متحصنان را از نیرو هاى مسلح حکومتى مصون داشتند. این نه فقط مبارزه سیاسى آنان بود که پس از سیاست وارد عرصه مبارزات اقتصادى شده و با امضاى فرمان مشروطه، براى تاسیس بانک ملى طلا و جواهرات خود را فروختند و در تحریم کالا هاى خارجى، استفاده از منسوجات خارجى را بر خود ممنوع کردند. این در حالى بود که قانون انتخابات پس از مشروطه نیز همچنان با صراحت کامل زنان را از فعالیت هاى سیاسى منع کرده و حق راى در انتخابات را از این قشر دریغ مى کرد.
حتى نشریات زنان حق دخالت در انتخابات و انتشار آگهى تبلیغاتى براى انتخابات نداشتند. به طورى که «شکوفه» دومین نشریه زنان ایران به خاطر درج آگهى تبلیغاتى براى معرفى ۱۲ کاندیداى انتخابات دوره سوم مجلس شوراى ملى از سوى وزارت معارف توقیف شد. اتهام «شکوفه» این بود که چرا وارد مشى سیاسى شده و اخطار گرفت که «مى باید در مسلکى که سابقاً خود را بر آن معرفى مى کرد، مطلب چاپ مى کرد.» مبارزه زنان براى کسب حق راى از همان زمان مجلس اول پیگیرى شد به طورى که در انتخابات دوره دوم بر خلاف دوره اول که تنها چند تن از زنان به اعتراض در خصوص حضور نداشتن زنان در انتخابات برخاستند.
زنان، اصلاح طلبان مجلس دوم را با خود همنوا کردند و نطق ها براى سخن گفتن از حق راى زنان از درون مجلس باز شد. وکیل الرعایا یکى از نمایندگانى بود که تابستان ۱۲۹۰ طرح حق راى زنان را تقدیم مجلس کرد. اصلاح طلبان بر دیگر رجل سیاسى یادآورى مى کردند که بخش بزرگى از فقر و مفاسد اجتماعى، فحشا و هرج و مرج جنسى از جهل و ناآگاهى زنان نشات مى گیرد، و باید راه ها براى آموزش و تحصیل و مشارکت زنان حتى در عرصه سیاست هموار شود. چه هیچ کشورى بى اعتلاى زنانش به اعتلا نرسیده است.

• زنان مطبوعات و دوره دوم مشروطه
دوره دوم تاریخ مشروطه براى زنان فعال در مطبوعات، دوره کنشگرانه ترى بود. آنها فرصت یافتند از طریق رسانه هاى مکتوب، مطالبات خود را بلندتر فریاد زنند: واژه هاى «حق»، «قانون»، «آنچه زنان مى خواهند»، «آزادیخواهى زنان» که تا پیش از مشروطه تنها در نشریات فارسى زبان خارج از ایران [اختر چاپ استانبول، قانون چاپ لندن، حبل المتین چاپ کلکته، ثریا و پرورش چاپ مصر] سطر به سطر مى گشت و چاپ مى شد، در ادبیات نشریات زنان جارى شد. از سوى دیگر مبارزه سیاسى زنان در شهرستان ها تا آنجا علنى شد که نشریه حبل المتین در صفحه ۲۴ شماره ۱۶ خود گزارشى از اعتراض مسلحانه زنان رشت و تبریز براى استقرار دوباره نظام پارلمانى مى نویسد و خبر از پیدا شدن جسد ۲۲ زن تبریزى در لباس مردان مى دهد که هنگام غسل از میان مردان شهید، شناسایى شدند.
زنان اصفهان نیز دست به انتشار نخستین نشریه اى زدند که در تاریخ مطبوعات ایران نام زن به خود گرفته بود؛ «زبان زنان». این دوهفته نامه سه سال پس از تعطیلى نشریه دوم با همت «صدیقه دولت آبادى» منتشر شد. دولت آبادى که خود عضو «انجمن آزادى زنان» بود با انتشار «زبان زنان» این ادعا را در تاریخ نشریات ثبت کرد که «زبان زنان اول نامه بود که توانست نام زن به خود بگیرد و با فکر زن و قلم زن نوشته شود و اهمیت موقعى داشته باشد چون که در آن تاریخ، در اصفهان فناتیک به طبع مى رسید.»
اما اذیت و آزار مردان اصفهان در انتشار این نشریه تا سنگ باران هاى شبانه دفتر نشریه و تهدیدهاى مدام شخص و خانواده دولت آبادى پیش رفت و دو ساله او را مجبور به هجرت به تهران کرد تا بتواند «زبان زنان» را پس از انتشار ۷۵ شماره در تهران به طور ماهانه منتشر کند و زنده نگه دارد. «زبان زنان» در نظر مورخان مشروطه «نشریه اى جنجالى» یاد شده که با جسارت به عرصه مخالفت نفوذ انگلیس ها در ایران وارد شد و تاثیر بسزایى در امضاى قرارداد ۱۹۱۹ وثوق الدوله داشت. دولت آبادى دوهفته نامه اش را که با قیمت تک شماره ۱۰ شاهى در اصفهان منتشر و در دیگر شهرها توزیع مى کرد، با در نظر گرفتن تخفیف ویژه براى دختران مشغول به تحصیل آوازه نام تر کرد.
در حالى که «زبان زنان» را با اشتراک سالانه ۳۰ قران براى عموم آبونه مى کرد، براى دختران دبستان این نشریه را با ۲۴ قران در سال مى فرستاد و در هر نسخه مى نوشت «فقط اعلانات و مقالات و لوایح خانم ها و دختران مدارس پذیرفته مى شود.» او مدرسه دخترانه «ام المدارس» را نیز براى دختران اصفهان تاسیس کرد، هر چند مدام مورد نفرت محافل مذهبى- سنتى قرار گرفت.
پس از «زبان زنان»، دیگر نشریات زنان، نام زن داشتند؛ نامه بانوان، عالم نسوان، زنان ایران، جهان زنان و... که به ترتیب پس از «زبان زنان» منتشر شدند و همگى با جسارت بیشتر در عرصه دفاع از حقوق و آزادى هاى زنان حضور یافتند.


[ منبع این خبر سایت ماچو می باشد، برای مشاهده متن اصلی خبر می توانید روی این قسمت کلیک کنید ]

برای نمایش تمام اخبار مرتبط با عنوان «نگاهی به عملکرد زنان روزنامه نگار عصر مشروطه» اینجا کلیک کنید. شفاف سازی:
خبر فوق در سایت ماچو منتشر شده و صرفا در این سایت بازنشر شده است. چنانچه به خبر فوق اعتراض دارید برای حذف آن روی این قسمت کلیک کنید.

نکته: با توجه به جمع آوری خودکار مطالب از سطح وب در صورت مشاهده هرگونه تخلف و یا اخبار غیر مجاز و یا اعتراض به انتشار مطالب سایت ها با ایمیل khabargroup.info@gmail.com در تماس باشید

تبلیغات





جدیدترین اخبار منتشر شده

تبلیغات