روزنامه جوان: جغرافیای سیاسی مقاومت در خاورمیانه

روزنامه جوان: جغرافیای سیاسی مقاومت در خاورمیانه

روزنامه جوان/ متن پیش رو در روزنامه جوان منتشر شده و انتشار آن به معنی تایید تمام یا بخشی از آن نیست.

اگر حجاز را زادگاه و فلات ایران را پرورشگاه اسلام بدانیم، مرزهای اسلام همان مرزهای خاورمیانه است. مرزهایی که از غرب به ترکیه، در شرق به افغانستان و پاکستان، از جنوب به مصر و تونس در شمال به ایران منتهی می‌شود. هرچند برخی اصلاح‌طلبان ایران گمان کردند می‌توانند پاسخ تز هانتینگتون را بدهند ولی آنتی تز آنها یعنی گفت‌وگوی فرهنگ‌ها و تمدن‌ها با همه فضای تبلیغاتی که در داخل و خارج از ایران به همراه داشت، هرگز محقق نشد. اما هانتینگتون مدت زیادی برای تحقق پیش‌بینی‌اش انتظار نکشید. جهان هنوز در شوک یازدهم سپتامبر بود که ایالات متحده با همکاری بریتانیا حمله به افغانستان را در پاییز 2001 آغاز کرد. این پایان ماجرا نبود. یک سال و نیم بعد امریکا و متحدان غربی‌اش از ایتالیا و اسپانیا تا ژاپن و استرالیا به عراق حمله کردند. بهانه این حمله کشف و نابودسازی سلاح‌های هسته‌ای دولت عراق بود که هرگز یافت نشد. بدین ترتیب ایران در مرکز خاورمیانه به محاصره غرب درآمد. اما امریکا و اروپا به اهداف نهایی‌شان در خاورمیانه نرسیده و نتوانستند طرح خاورمیانه بزرگ را عملی سازند. پس تصمیم گرفتند آن را به نابودی کشانند. چنین بود که داعش زاده شد تا پیش‌بینی نهایی هانتینگتون به معنای واقعی تحقق یابد.

نظریه سیستم‌ها

طبق نظریه سیستم‌ها در روابط بین‌الملل، یک منطقه جغرافیایی استراتژیک متشکل از کشورهایی متجانس به لحاظ فرهنگی به مثابه یک سیستم تابعه در نظر گرفته می‌شود. منظور از تابعه بودن این سیستم آن است که تحولات دیپلماتیک و منطقه‌ای، هر کدام از واحدهای سیستم در وابستگی به کنش‌های دیگر واحدها و به تبع رخدادهای منطقه‌ای است و از سوی دیگر هر کنش این واحد نیز بر سرنوشت دیگر واحدهای سیستمی تأثیرگذار است. معنای دیگر تابعه اینکه تحولات درونی این سیستم به مثابه برون‌دادی است که بر تحولات جهانی مؤثر است. زیرا این سیستم تابعه از سوی دیگر واحدهای بین‌المللی به عنوان یک سیستم متمایز نگریسته می‌شود. برای مثال پیوند سیستم تابعه خاورمیانه با سایر سیستم‌های تابعه مانند جنوب شرق آسیا، اروپای غربی یا امریکای شمالی بدین خاطر است که خلیج فارس منبع تولید و توزیع انرژی نفتی و گازی جهان است. این سیستم دارای دو زیرسیستم مرکز و پیرامون است. زیرسیستم مرکز شامل قدرت‌های اصلی منطقه یعنی دولت‌هایی است که مرکز ثقل سیاست‌های بین‌المللی در آن منطقه هستند، اما بخش پیرامونی یعنی دولت‌هایی که در دایره نفوذ دولت‌های مرکز قرار داشته و به طور مستقل تأثیری بر رخدادهای بین‌المللی ندارند؛ همچنین سرنوشت خارجی آنها متأثر از تصمیمات و کنش‌های دیپلماتیک و منطقه‌ای دولت‌های حوزه مرکز تعیین می‌شود، اما این دو تنها اجزای سیستم تابعه نیستند. قدرت مداخله‌گر خارجی بخش سوم یک سیستم تابعه است که تأثیر مهمی بر تحولات آن سیستم می‌نهد. این مسئله به خصوص درباره مناطقی همچون خاورمیانه که سال‌هاست تحت دخالت خارجی قدرت‌های غربی به خصوص امریکا قرار دارد، نمود روشن‌تری یافته است. بعضی از راهبردهای این قدرت‌های مداخله‌گر عبارت هستند از ترتیبات و نهادهای چندجانبه(ناتو)، پیمان‌های امنیت متقابل(پیمان امنیتی با افغانستان)، مداخله نظامی(حمله به عراق)، براندازی(کودتای 28 مرداد)، فعالیت‌های تبلیغاتی(شبکه‌های تلویزیونی ماهواره‌ای فارسی‌زبان و عرب‌زبان) و همچنین سرمایه‌گذاری‌های اقتصادی(تأثیرگذاری بر انتقال نفت خلیج فارس به غرب). با این نگاه به خاورمیانه می‌توان ژئوپلتیک هر یک از زیرسیستم‌های مرکزی مهم یعنی ایران و عربستان را بهتر از قبل تبیین کرد. این زیرسیستم‌ها در یک محیط مشترک عملیاتی و با استفاده از منابع بعضاً مشترک ژئوپلتیکی به کنش‌ورزی در سیستم تابعه می‌پردازند.

انقلاب اسلامی و نظم نوین منطقه‌ای

وقوع انقلاب اسلامی ایران در 1357 نظم منطقه‌ای خاورمیانه را دگرگون کرد. تا پیش از آن ایالات متحده مهم‌ترین بازیگر اصلی تحولات خاورمیانه بود که در تقابل با اتحاد جماهیر شوروی در جنگ سرد، با همکاری بریتانیا پیمان سنتو را میان ترکیه، ایران، عراق و پاکستان در 1333 منعقد و یک کمربند امنیتی و نظامی در مقابل خط نفوذ شوروی در خاورمیانه ایجاد کرد. عراق متعاقب کودتای عبدالکریم قاسم در 1337 و برقراری حکومت حزب بعث از این پیمان خارج و به حلقه ژئوپلتیک جمهوری متحده عربی(متشکل از مصر و سوریه) پیوست. در آن زمان تنها مخالف منطقه‌ای امریکا، مصر به رهبری جمال عبدالناصر بود که در برابر نفوذ غرب به خصوص در مسئله فلسطین مقاومت می‌کرد. هرچند دشمنی‌اش با رژیم غرب‌گرای اسرائیل نه بر مبنای اندیشه‌های اسلامگرایانه که مبتنی بر یک پان‌عربیسم سوسیالیستی بود و به همین دلیل در این زمینه تحت حمایت‌های شوروی نیز قرار گرفت، اما با شکست مصر و متحدانش از رژیم اسرائیل در جنگ شش روزه سال 1346 و سپس مرگ ناصر در 1349، آخرین نغمه‌های غرب‌ستیزی در خاورمیانه نیز خاموش شد. اسرائیل در جریان جنگ شش‌روزه، صحرای سینای مصر، کرانه غربی اردن و بلندی‌های جولان سوریه را تصرف کرد. انورسادات، رئیس‌جمهوری بعدی مصر نیز به تدریج به سوی اتحاد با غرب و نزدیکی به امریکا ترغیب شد و در این میان محمدرضا شاه پهلوی نیز در تحریک او بی‌تأثیر نبود، اما در حالی که سرانجام در تابستان 1357 مصر حاضر شد به عنوان اولین دولت عربی، رژیم اسرائیل را تحت پیمان کمپ‌دیوید به رسمیت بشناسد، اندکی بعد انقلاب اسلامی در ایران به پیروزی رسید و دولتی در ایران به صدر نشست که خواستار آزادی و استقلال سیاسی تحت حاکمیت جمهوری اسلامی بود. دولت ایران بلافاصله از پیمان سنتو خارج و رابطه دیپلماتیک با مصر را نیز قطع کرد. دو سال ابتدایی پس از پیروزی انقلاب، ژئوپلتیک خاورمیانه در حالت گذار از نظم پیشین به نظمی نوین بود. امریکا که ابتدا گمان می‌کرد می‌تواند با حاکمیت تازه ایران مسیر جدیدی بگشاید، با تسخیر سفارتش توسط دانشجویان انقلابی پیروی امام خمینی در آبان 1358 پی برد که باید راهی دیگر برگزیند. هرچند مصر متحد نزدیکی برای غرب بود، اما به دلیل فاصله جغرافیایی‌اش از خلیج فارس باید دولت دیگری برای جایگزینی ایران که نقش ژاندارمی منطقه به نیابت از امریکا را کنار گذاشته بود، می‌یافت. این دولت، عربستان سعودی بود. دولت‌های عربی حاشیه خلیج فارس که از گسترش نفوذ ایران اسلامی و صدور اندیشه‌های انقلابی به جوامعشان به شدت نگران بودند در برابر موج فزاینده گرایش گروه‌ها و جریان‌های اسلامگرا به سوی ایران، «شورای همکاری کشورهای خلیج» را با محوریت عربستان و عضویت بحرین، کویت، قطر، امارات و عمان تشکیل دادند. تجاوز عراق به ایران و حمایت مالی و سیاسی این دولت‌ها از صدام نیز بر تقابل ایران با این دولت‌ها افزود. بدین ترتیب نظم خاورمیانه که پیش از آن تنها از دو محور اصلی قدرت مداخله‌گر(امریکا) و زیرسیستم مرکز(ایران) تشکیل شده و دیگر دولت‌ها در زمره زیرسیستم واحدهای پیرامونی قرار می‌گرفتند، به دو زیرسیستم مرکزی ایران(با محوریت ژئوپلتیک اسلام انقلابی) در برابر عربستان(با مرکزیت ژئوپلتیک اسلام ارتجاعی) تحت حمایت قدرت مداخله‌گر امریکا تغییر یافت. این تقابل تنها در حوزه جنگ تحمیلی عراق علیه ایران نمود نیافت. در نزدیکی فلسطین اشغالی و در حالی که امریکا به شدت نگران امنیت اصلی‌ترین متحدش رژیم اسرائیل بود، حزب‌الله لبنان زاده شد. این جریان متعاقب برخی اختلافات درونی حزب «اَمَل» که یادگار امام موسی صدر بود تحت هدایت جمهوری اسلامی به تنها سنگر مقابله با نفوذ سیاسی و تجاوز نظامی صهیونیسم در لبنان تبدیل شد و پیوند اندیشه‌های امام روح‌الله خمینی و امام موسی صدر، اولین هسته جبهه مقاومت را شکل داد. نتیجه تقویت حزب‌الله و تضعیف بیش از پیش ژئوپلتیک اسلام ارتجاعی سرانجام در خروج کامل صهیونیست‌ها از خاک لبنان در خرداد 1379 بروز کرد. کسب تمامیت ارضی لبنان پیروزی بزرگی برای ژئوپلتیک اسلام انقلابی بود که سابقه نداشت. این مسئله نشان داد استراتژی مذاکره که دیگر دولت‌ها برای بازپس گرفتن بخش‌های اشغال شده خاکشان از چنگ اسرائیل در پیش گرفته‌اند، بی‌نتیجه است و راهی جز مقاومت نیست. حمله امریکا به عراق و سقوط حکومت حزب بعث نیز موجب تقویت جریان‌های شیعی و دموکرات نزدیک به ایران همچون مجلس اعلای عراق به رهبری عمار حکیم گردید. مهم‌تر از آن، مرجعیت بلامنازع آیت‌الله سیستانی در عراق در عین حفظ وحدت سیاسی در راستای حفظ استقلال عراق از غرب و هم‌راستا با اهداف منطقه‌ای ایران، دومین هسته جبهه مقاومت را شکل داده و کریدور تهران- بغداد- بیروت را به مثابه محور اسلام انقلابی در تقابل مرتجعین منطقه‌ای ترسیم کرد.

میراث ناصر

ژئوپلتیک ناسیونال‌سوسیالیسم عربی جمال عبدالناصر که با محوریت مرکزی مصر و حوزه پیرامونی سوریه، عراق، لیبی، تونس و یمن شکل گرفته بود با مرگ ناصر دچار تحول عمیقی شد. وارثان ناصر در مصر(حسنی مبارک)، عراق(صدام حسین)، لیبی(معمر قذافی) و تونس(زین‌العابدین علی) صهیونیسم‌ستیزی او را که تنها وجه بارزش در میان دولت‌های مسلمان بود کنار گذاشته و در مقابل، میلیتاریسم که مهم‌ترین نقطه ضعف او بود را تداوم بخشیدند. در این میان تنها سوریه بود که پس از ظهور ژئوپلتیک اسلام انقلابی در ایران از آن حلقه خارج شد و عراق نیز چنان که ذکرش رفت. با این حال همه این دولت‌ها در استبداد داخلی و عدم تلاش برای اصلاحات سیاسی مشترک بودند و وابستگی سیاسی به غرب نیز بدان‌ها افزوده شد. همین مسئله، زمینه قیام‌های پی‌درپی جوامع این دولت‌ها را فراهم کرد. محمد بوعزیزی، دستفروش تونسی با به آتش کشیدن خویش در تونس، شعله‌های قیامی را بر پا کرد که نه فقط مصر و لیبی در همسایگی این کشور را در بر گرفت که تا یمن و بحرین نیز کشیده شد. وجه تفاوت مهم این دولت‌های میلیتاریستی و غربگرا نسبت به ژئوپلتیک اسلام ارتجاعی با محوریت عربستان و دولت‌های حاشیه خلیج فارس و همچنین اردن در ساختار سیاسی‌شان بوده است. این دولت‌ها محتوایی خودکامه را در قالب جمهوری ریخته و مقصودشان این بود که با ظاهری مدرن، از بروز اعتراضات و لزوم اصلاحات جلوگیری کنند. حال آن‌که ژئوپلتیک اسلام ارتجاعی با نظام‌های پادشاهی همچنان در پی حفظ ساختاری سنتی است. به همین دلیل تناقضات وارثان ناصر سرانجام به مرحله‌ای رسید که خشم مردمان تونس، مصر و لیبی را برانگیخت. غرب که نزدیک‌ترین متحدانش را از دست داده بود تصمیم گرفت بازی را در انتهای جبهه نفوذ ایران به پایان برساند. به همین دلیل اعتراضات ابتدایی بخشی از جامعه سوریه را که رنگ‌وبوی رفرم‌خواهی داشت، به سوی براندازی و شورش‌های داخلی منحرف کرد. اما هرگز گمان نمی‌کرد که سرکنگبین صفرا فزاید و گروه‌های تروریستی که با پشتیبانی سیاسی غرب و حمایت‌های مالی اعراب؛ سر در سودای سقوط دولت بشار اسد داشتند، سر از اروپا درآورند و امنیت مردمان‌شان را به خطر اندازند.

ترکیه؛ بازنده بزرگ

وقوع بیداری اسلامی در سیستم تابعه خاورمیانه، اسلامگرایان ترکیه را که به تازگی به موفقیت‌های سیاسی و اقتصادی مهمی در عرصه داخلی دست یافته بودند بر آن داشت تا حوزه نفوذشان را گسترش دهند. حزب عدالت و توسعه به رهبری عبدالله گل و رجب طیب اردوغان تا پیش از این قیام‌ها، استراتژی دیپلماتیک خود را بر مبنای تنش صفر با همسایگان تنظیم کرده و اجرای آن را بر عهده داود اغلو نهادند که توانست ارتباط مناسبی با همه همسایگان ترکیه از ایران تا عراق و سوریه برقرار کند. اما ظهور اسلامگرایان مصر(اخوان‌المسلمین) و تونس(النهضه) اردوغان را تحریک کرد تا ژئوپلتیک دیگری در خاورمیانه رقم بزند و ترکیه را به محور اصلی آن بدل کند. به همین دلیل با آگاهی از تنش‌های قومی و فرقه‌ای حاد منطقه، ترکیه را به مثابه الگویی از حکومتداری برای این دولت‌ها ترسیم کرد که در عین نوعی اسلامگرایی سازگار با غربگرایی، از رشد اقتصادی و دموکراسی مطلوبی نیز برخوردار است. غرب نیز برای مقابله با ژئوپلتیک انقلابی ایران که الگوی مردمسالاری دینی را پیش روی دولت‌های نوبنیاد قرار می‌داد از استراتژی ترکیه حمایت کرد. در این میان دولت مصر به ریاست محمد مُرسی به سوی ترکیه پیش رفت و اتفاقاً نه به رشد اقتصادی دست یافت و نه توانست ساختاری مبتنی بر مردمسالاری تبیین کند که توانایی اقناع اکثر جریان‌های سیاسی مصر را داشته باشد. در حوزه منطقه‌ای نیز مانند ترکیه بر اسب بازنده شرط بست و آن سقوط اسد بود زیرا اخوان‌المسلمین سوریه از جریان‌های معارض دولت آن کشور بود که تحت حمایت اخوان‌المسلمین مصر نیز قرار داشت. همین مسائل موجبات تضعیف و در نهایت سقوط مُرسی را فراهم کرد. اما اسلامگرایان تونسی عاقل‌تر بودند. آنها در عین نزدیکی به ترکیه، فاصله خود را با آن حفظ کرده و در خصوص سوریه نیز بیش از سقوط اسد بر راهبرد سیاسی(و نه نظامی) تأکید داشتند که به ایده جمهوری اسلامی ایران در این زمینه نزدیک‌تر بود. به همین دلیل ترکیه نه تنها نتوانست ژئوپلتیک مد‌نظرش مبنی بر اسلام محافظه‌کار(یا سازشکار) را تثبیت کند که درواقع به ژئوپلتیک اسلام ارتجاعی پیوست و ستون حمایتی گروه‌های تروریستی مانند النصره و داعش گردید که حتی حامیان غربی‌اش نیز این روزها از آنها برائت می‌جویند. بیداری اسلامی برخلاف نگرش غرب نه تنها بهار نبود که خزانی سهمگین با بادهای پر وزش را به همراه داشت؛ ضعف انقلابیون مصری به کودتای ضدانقلاب منجر شد و لیبی درگیر جنگی خانگی شده است.

تروریسم داعش نیز که مولود دخالت غرب در بحران سوریه بود، گریبان آنان را نیز گرفت که حادثه شارلی‌ابدو تنها نمونه‌ای از آن است. اما از این‌سو در شرایطی که نیروی قدس سپاه پاسداران با مدیریت سردار قاسم سلیمانی به مثابه نخ تسبیح جبهه مقاومت عمل می‌کند؛ ژئوپلتیک اسلام انقلابی محور تعیین‌کننده تحولات منطقه‌ای شده و حتی امریکا نیز مجبور به پذیرش این واقعیت شده است. تجاوز نظامی عربستان به یمن چیزی جز انتقامی کور از پیروزی‌های گسترده جبهه مقاومت نیست. مسئله‌ای که تنها به تنگ‌تر شدن حلقه محاصره ژئوپلتیک مرتجعان می‌انجامد. اگر ژئوپلتیک شیعه در یمن نیز قدرت اصلی را در دست گیرد، ژئوپلتیک اسلام ارتجاعی راهی جز تن دادن به اهداف منطقه‌ای ژئوپلتیک اسلام انقلابی شیعه با محوریت جمهوری اسلامی ایران نخواهد داشت.

[ منبع این خبر سایت ماچو می باشد، برای مشاهده متن اصلی خبر می توانید روی این قسمت کلیک کنید ]

برای نمایش تمام اخبار مرتبط با عنوان «روزنامه جوان: جغرافیای سیاسی مقاومت در خاورمیانه» اینجا کلیک کنید. شفاف سازی:
خبر فوق در سایت ماچو منتشر شده و صرفا در این سایت بازنشر شده است. چنانچه به خبر فوق اعتراض دارید برای حذف آن روی این قسمت کلیک کنید.

نکته: با توجه به جمع آوری خودکار مطالب از سطح وب در صورت مشاهده هرگونه تخلف و یا اخبار غیر مجاز و یا اعتراض به انتشار مطالب سایت ها با ایمیل khabargroup.info@gmail.com در تماس باشید

تبلیغات





جدیدترین اخبار منتشر شده

تبلیغات